Bewijs voor effecten op het immuunsysteem Supplement 2012
Immuunsysteem en EMF RF

SECTION 8

Bewijs voor effecten op het immuunsysteem Supplement 2012
Immuunsysteem en EMF RF

Prof. Yury Grigoriev, MD, Voorzitter
Russisch Nationaal Comité voor Bescherming tegen Niet-Ioniserende Straling
Moskou, Rusland

Voorbereid voor de Bio Initiative Werkgroep
September 2012

I. INLEIDING
De bevolking wordt voortdurend en langdurig blootgesteld aan elektromagnetische velden (EMV) van mobiele telefoons. Helaas wordt hiermee in internationale normen nog steeds geen rekening gehouden. Daarom is het belangrijk immunologische studies die betrekking hebben op chronische en langdurige blootstelling aan EMV in overweging te nemen, aangezien het immuunsysteem als een kritisch systeem werd beschouwd in studies die in de voormalige USSR zijn uitgevoerd. De resultaten van deze studies waren belangrijk voor de ontwikkeling van normen in de voormalige USSR en de huidige Russische blootstellingslimieten.

Zowel nationale als internationale wetenschappers hebben het immuunsysteem bestudeerd als een mogelijk kritisch systeem van korte blootstelling aan radiofrequente (RF) velden van lage intensiteit (Fiskeko et al. 1999a; Novoselova et al. 1999; Kolomeitcheva et al. 2002; Cleary et al. 1990; Czerska et al.1992 Moszczynski et al. 1999; Stankiewicz et al. 2006; Nasta at al. 2006, Prisco et al. 2008; Johansson 2009; Pinto et al. 2010; Sambucci et al. 2010; Ait-Aissa et al. 2012 en anderen). Deze studies zijn uitgevoerd onder verschillende omstandigheden van blootstelling aan EMV en met verschillende methoden en eindpunten. Analyse van deze studieresultaten maakt nog steeds geen criteria voor normontwikkeling mogelijk. Er zijn echter maar een paar belangrijke studies die in de jaren 1970-1990 zijn uitgevoerd door wetenschappers van het Kievs Instituut voor Publieke Hygiëne onder leiding van academicus Michail Sjandala (Dronov en Kuritseva 1971; Vinogradov en Dumanski, 1974, 1975; Sjandala en Vinogradov, 1982; Vinogradov et al. 1985; Sjandala, et al.1983, 1985; Vinogradov en Naumenko, 1986; Vinogradov et al.1987; Vinogradov et al, 1991).

Er zij op gewezen dat deze studies vele jaren geleden zijn uitgevoerd met gebruikmaking van de methodologische aanbevelingen die in 1981 door het Oekraïense Ministerie van Volksgezondheid zijn gepubliceerd over de evaluatie van biologische effecten van microgolfstraling van lage intensiteit die nodig zijn voor de ontwikkeling van hygiënische voorschriften (Oekraïens Ministerie van Volksgezondheid 1981). Met gebruikmaking van deze aanbevelingen werden alle studies onder dezelfde omstandigheden uitgevoerd, zodat latere studies kunnen worden beschouwd als een replicatie van de eerdere studies, wat belangrijk was voor de geldigheid van de eindresultaten.

In de eerste pilotstudies, uitgevoerd in het begin van de jaren zeventig, werd aangetoond dat blootstelling aan RF met een vermogensdichtheid van 15 μW/cm2 resulteerde in verstoring van de antigeenstructuur van hersenweefsel, wat leidde tot de vorming van gesensibiliseerde lymfocyten en de ontwikkeling van auto-immuunreacties.

Deze studies zijn beschreven en vertaald door Repacholi et al. (2012) en een deel van de vertaling uit dit artikel is hier opgenomen.

Dronov en Kiritseva (1971) stelden 15 konijnen bloot aan 50 μW/cm2 en 5 konijnen aan 10 μW/cm2 UHF (geen frequentie gegeven) velden gedurende 4 uur/dag gedurende 4 maanden. De 15 aan 50 μW/cm2 blootgestelde dieren werden verdeeld in 3 groepen van elk 5 dieren; de eerste groep werd gesensibiliseerd (geïnjecteerd met een antigeen) tijdens de blootstelling, de tweede groep werd gesensibiliseerd vóór de blootstelling, en de derde groep werd gesensibiliseerd na de blootstelling. De 10 μW/cm2 groep werd gesensibiliseerd tijdens de blootstelling. Immunologische veranderingen werden beoordeeld met behulp van de agglutinatiereactie, de reactie op indirecte hemagglutinatie, en differentiële bepaling van macro- en micro-globuline antilichamen met een bezinkingsconstante van 19S (IgM) en 7S (IgG), respectievelijk. De auteurs meldden dat 50 μW/cm2 alleen een verminderde antilichaamrespons veroorzaakte wanneer de blootstelling plaatsvond vóór of tijdens de sensibilisatie, en dat de blootstelling van 10 μW/cm2 geen effect had.

Vinogradov en Dumanski (1974) stelden witte ratten bloot aan EMV 2450MHz bij 50 μW/cm2 gedurende 5 uur/dag gedurende 14 dagen. De auteurs meldden veranderingen in de structuur en/of expressie van weefselantigenen aan de hand van de methode van anafylaxie met desensibilisatie. In deze studie werden 25 witte ratten geïncludeerd, waarvan er 20 waren blootgesteld aan UHF (PD van 50 μW/cm2). Sera van deze en 5 controledieren werden onderzocht op het gehalte aan antilichamen tegen normale en blootgestelde dieren, met behulp van de complementbindingsreactie in de koude. De reactie werd onmiddellijk na de blootstelling gestart en daarna wekelijks gedurende één maand. De resultaten van deze experimenten zijn weergegeven in tabel 1.

De auteurs concludeerden dat blootstelling aan RF de expressie van antigenen die normaal niet in hersenweefsel tot expressie komen, kan induceren en/of de antigeenstructuur van normaal tot expressie komende antigenen kan veranderen.

Daarom stelden deze vroege studies vast dat blootstelling aan RF bij een vermogensdichtheid (PD) van 50 μW/cm2 kon leiden tot veranderingen in de antigene structuur van weefsel- en bloedproteïnen. Deze veranderingen werden gekenmerkt door het verschijnen van nieuwe niet-specifieke antigene eigenschappen en gedeeltelijke eliminatie van normale antigenen, d.w.z. dat de blootstelling resulteerde in veranderingen van de antigene structuur van weefsels. Deze conclusie moest echter worden bevestigd en verder worden onderzocht. Als gevolg daarvan werden enkele latere studies uitgevoerd bij langdurige blootstelling aan RF.

Vinogradov en Dumanski (1975) meldden dat blootstelling aan 2450 MHz-velden 7 uur per dag gedurende 30 dagen bij 50 μW/cm² auto-antilichamen induceerde die reageerden met hersenweefselantigenen bij cavia’s, witte Wistar-ratten en konijnen. Auto-immuunreacties werden geïdentificeerd met behulp van de complementbindingsreactie (CBR) en plaquevormende celtechnieken die respectievelijk de aanwezigheid van antigeenspecifieke antilichamen en antigeenspecifieke antilichaamproducerende cellen aantoonden. Bovendien vertoonden de leukocyten van aan UHF blootgestelde cavia’s een verminderde serum-gemedieerde fagocytenactiviteit.

Om het antigeen uit blootgesteld hersenweefsel te verkrijgen, werden de hersenen van donordieren, die onder dezelfde omstandigheden waren gehuisvest als de experimentele dieren, onmiddellijk na afloop van de blootstellingscyclus opgeofferd. Voor de CBR werd bloed afgenomen volgens het volgende schema: achtergrond, onmiddellijk na de blootstelling, en vervolgens na 2, 4, 6 en 8 weken na de blootstelling. De resultaten zijn weergegeven in tabel 2. Uit de studie bleek dat RF-blootstelling van dieren (cavia’s en ratten) bij 50 μW/cm² resulteerde in de wijziging van de eiwitstructuur in hersenweefsels en de productie van circulerende hersenantigenen.

Tabel 2. Dynamiek van titers van antigenen tegen hersenen bij cavia’s en witte ratten na UHF-blootstelling bij 50 μW/cm², Vinogradov en Dumansky 1975 (Uit Repacholi et al. 2012)

De in tabel 2 weergegeven resultaten wijzen op een tijdsafhankelijkheid bij de vorming van circulerende antilichamen tegen de hersenen. De antilichaamtiter bij cavia’s nam toe in de tijd na de blootstelling en bereikte een maximum 2 weken na de blootstelling (log10 van de titer was 2,77 ± 0,04). De auteurs concludeerden dat chronische blootstelling aan RF bij een PD van 50 μW/cm2 resulteerde in de vorming van hersenantigenen bij de dieren. Dit proces werd waargenomen met hersenweefsel van zowel blootgestelde als niet-blootgestelde dieren. De hoogste titers van compliment binding werden waargenomen 10-14 dagen na blootstelling.

De resultaten van de daaropvolgende studie, gepubliceerd in hetzelfde artikel (Vinogradov en Dumansky 1975), gaven een soortgelijke tijdsafhankelijke tendens te zien, wat suggereert dat de werking consistent was. De auteurs onderzochten de cellulaire auto-immuunreactie door het aantal vlekvormende cellen te bepalen, die antilichamen tegen de eigen erytrocyten in het bloed synthetiseren. De studie werd uitgevoerd op cavia’s en witte ratten die gedurende een maand werden blootgesteld aan UHF-velden met een PD van 50 μW/cm². De Jerne-reactie in het bloed werd uitgevoerd vóór de blootstelling, onmiddellijk na het einde van de blootstelling, en vervolgens na 2 en 4 weken. De resultaten van het onderzoek zijn weergegeven in tabel 3.

Tabel 3. Percentage vlekvormende cellen van cavia’s en witte ratten na maandelijkse UHF blootstelling bij een PD van 50 μW/cm² (M±m), Vinogradov en Dumansky 1975 (Gewijzigd van Repacholi et al. 2012)

Zoals blijkt uit tabel 3, werd een statistisch significante toename van het percentage vlekvormende cellen waargenomen tijdens de tweede week na de blootstelling en was dit percentage vrij stabiel. Vier weken na de blootstelling bleef het % nog steeds hoog.

Vervolgens voerden dezelfde auteurs (Vinogradov en Dumansky, 1975) een studie uit om de nadelige eigenschappen van bloedserum na UHF-blootstelling te onderzoeken op basis van de bepaling van veranderingen in het fagocyterend vermogen van de cellen. Vijftien cavia’s werden in het onderzoek opgenomen, die gedurende 1 maand werden blootgesteld aan UHF bij een PD van 50 μW/cm2. De fagocytose werd drie keer bepaald – vóór de blootstelling en 2 en 4 weken na de blootstelling. Tabel 4 toont de resultaten van de fagocytose in de drie fasen van het onderzoek. Uit deze gegevens blijkt dat serum van de blootgestelde dieren een uitgesproken onderdrukkend effect heeft op zowel het aantal fagocyten als de fagocytenindex. Dit effect was uitgesproken in het bloedserum dat 2 weken na de blootstelling werd afgenomen en bleef gedurende nog eens 2 weken aanwezig.

Tabel 4. Onderdrukking van de fagocytenreactie onder invloed van sera van blootgestelde dieren, Vinogradov en Dumansky 1975(Uit Repacholi et al. 2012)

Gezien de resultaten van deze drie studies kan worden geconcludeerd dat langdurige RF-blootstelling bij lage intensiteit (50 μW/cm2) auto-allergische reacties tot gevolg heeft.

Shandala et al. (1983) stelden CBA-muizen en Wistar-ratten bloot aan 2375 MHz (7 uur/dag). Wanneer muizen werden blootgesteld aan 0,1 of 10 mW/cm2 verhoogde dit de spontane en door mitogen gestimuleerde (PHA) celproliferatie, die tot 30 dagen na de laatste blootstelling aanhield. Bij ratten die gedurende 3 maanden aan 1 of 5 μW/cm2 of gedurende 1 maand aan 10, 50, 500 μW/cm2 werden blootgesteld, was er een afname van de proliferatieve respons op PHA, die 3 maanden na de blootstelling nog steeds duidelijk was. Bij ratten werden geen effecten waargenomen bij 10 en 50 μW/cm2. De auteurs concludeerden dat RF-blootstelling belangrijke veranderingen in de T-celimmuniteit teweegbracht.

Vinogradov et al. (1985) stelden witte Wistar-ratten gedurende 30 dagen bloot aan 10, 50, 500 μW/cm2 (2375 MHz) en een aan sham-blootgestelde groep diende als controle. Inductie van auto-antilichamen tegen hersenweefselantigenen (hersenextracten) werd geëvalueerd met de complementbindings/fixatietest en pathologische effecten werden beoordeeld door injectie van auto-antilichaam-bevattende sera bij drachtige dieren. Elektroforesepatronen van sera immunoglobuline werden ook geëvalueerd. Blootstelling aan 50 en 500 μW/cm² induceerde auto-antilichamen tegen hersenweefselantigenen zoals aangetoond door indirecte degranulatie van basofielen en complementbindingsassays. Bij blootstelling aan 10 μW/cm2 werden geen effecten opgewekt. Blootstelling aan 50 en 500 μW/cm2 verminderde ook de celproliferatie (blastvorming). Sera van blootgestelde (of aan sham-blootgestelde) ratten werden geïnjecteerd bij drachtige ratten om na te gaan of de aanwezigheid van de auto-antilichamen pathologisch was. Sera van ratten blootgesteld aan 500 μW/cm2 verhoogden het verlies na de implantatie en verminderden het aantal, het lichaamsgewicht en de lengte van de pasgeborenen. Analyses van zachte weefsels van de foetussen toonden de aanwezigheid aan van bloedingen in onderhuids weefsel, buikholte, lever en hersenen. De auteurs meldden ook dat blootstelling aan 500 μW/cm2 (maar niet aan 10 μW/cm2 of 50 μW/cm2) leidde tot veranderingen in immunoglobuline-elektroforese, met het verschijnen van een nieuwe piek die lijkt op die van klasse A-antilichamen, en concludeerden dat dit sterke veranderingen veroorzaakte in de fysisch-chemische en immunologische eigenschappen van serum-humorale factoren. De auteurs concludeerden dat dergelijke veranderingen eiwitten die van nature in het lichaam worden geproduceerd, immunologisch “vreemd” kunnen maken en auto-immuunreacties kunnen stimuleren.

Om de resultaten van Shandala et al. (1985) en Vinogradov en Naumenko (1986) te herhalen, werden Wistar-ratten blootgesteld aan 2375 MHz-velden van 50 of 500 μW/cm² gedurende 30 dagen gedurende 7 uur per dag en werd bevestigd dat blootstelling aan 500 μW/cm² anti-hersenantilichamen induceerde met behulp van complementbinding en basofiele degranulatie-tests, en de plaquevormende cellen deed toenemen, hetgeen suggereert dat RF-blootstelling hersenweefsels veranderde waardoor ze immunogeen werden. Wanneer ratten werden geïnjecteerd met extracten van dieren die aan 500 μW/cm² waren blootgesteld, meldden de auteurs ook een verhoogd aantal reticulo-endotheliale en plasmacellen in beenmerg en milt en een verlaagd aantal kleine lymfocyten in het beenmerg.

Vinogradov et al. (1991) stelden vrouwelijke Fisher-ratten bloot aan 2375 MHz (500 μW/cm², 7 uur/dag gedurende 15 dagen). De effecten van blootstelling werden beoordeeld door lymfekliercellen van blootgestelde of aan sham-blootstelling blootgestelde dieren te injecteren in normale ontvangende ratten. Dit was om te bepalen of het mogelijk was de “voorwaarden van auto-immuniteit veroorzaakt door de blootstelling” over te dragen op de ontvangende dieren. Analyses werden vervolgens uitgevoerd op zowel donor- als ontvangende ratten en, in overeenstemming met eerdere rapporten, stelden de auteurs vast dat de blootstelling de door mitogenen gestimuleerde celproliferatie (PHA en Con A) verminderde en auto-antilichamen induceerde tegen hersenweefselantigenen, zoals aangetoond door basofiele degranulatie en plaquevormende celtests. Bovendien leidden geïnjecteerde cellen van blootgestelde dieren (maar niet van aan sham-blootgestelde ratten) “tot analoge toestanden” bij normale ontvangende ratten.

Shandala en Vinogradov (1982) stelden 11 drachtige witte Wistar ratten bloot aan UHF (500 μW/cm2, 7 uur/dag gedurende 30 dagen) en meldden een verhoogde reactie op foetale leverantigenen, zowel wat betreft de frequentie van antilichaam-producerende lymfocyten in het bloed als van auto-antilichamen in het serum, in vergelijking met 11 niet-blootgestelde controles. Lymfocyten van blootgestelde drachtige ratten vertoonden ook een verminderde mitogeen-gestimuleerde celproliferatie in vergelijking met controles. Wanneer sera werden ingespoten bij drachtige ratten (10 blootgestelde en 10 controles) “om de pathologische betekenis van de auto-antilichamen te evalueren”, vertoonden sera van blootgestelde ratten een verhoogde embryonale sterfte tijdens de zwangerschap en een hogere sterfte van de nakomelingen op de leeftijd van ongeveer 1 maand.

Shandala et al. (1985) stelden vrouwelijke Wistar-ratten bloot aan UHF-velden (2375 MHz) bij 50 en 500 μW/cm2 gedurende 7 uur/dag gedurende 30 dagen. Zij onderzochten de inductie van auto-antilichamen en ontdekten dat deze blootstellingen de vorming van auto-antilichamen veroorzaakten tegen hersenweefselextract met behulp van de basofielen degranulatietechniek. De auteurs onderzochten vervolgens de immunogeniciteit van hersenextracten van blootgestelde dieren door deze extracten bij normale dieren in te spuiten. Hun hypothese was dat normaal weefsel geen antilichamen tegen hersenweefsel zou moeten induceren, aangezien de ontvangende dieren dit weefsel als hun eigen weefsel zouden moeten herkennen. Als blootstelling aan UHF veranderingen in antigeenexpressie en/of -structuur teweegbrengt, zou de het weefselextract immunogeen worden en derhalve een antilichaamrespons kunnen opwekken. De auteurs meldden dat hersenweefselextracten van aan 50 en 500 μW/cm2 blootgestelde dieren antilichamen in geïnjecteerde dieren induceren, maar dat basofiele degranulatie alleen werd waargenomen bij dieren die werden geïnjecteerd met extracten van aan 500 μW/cm2 blootgestelde dieren. Om de pathologische betekenis van de auto-antilichamen te beoordelen injecteerden zij sera van aan 500 μW/cm2 blootgestelde dieren bij drachtige ratten en dit verhoogde het post-implantatieverlies. De injectie van sera van dieren die waren blootgesteld aan 50 μW/cm2 had geen effect. De auteurs concludeerden dat alleen blootstelling aan 500 μW/cm2 in staat was anti-hersenantilichamen te induceren, wat tot een schadelijk effect leidde.

Toen Vinogradov et al. (1987) de resultaten van deze immunologische studies opnieuw bekeken, concludeerden zij dat blootstelling aan UHF bij een vermogensdichtheid van 500 μW/cm2 onomkeerbare schade toebrengt aan organismen, terwijl 50 μW/cm2 enkele effecten induceert die vaak niet pathogeen zijn, en 10 μW/cm2 geen enkele immunologische parameter beïnvloedt. Aan deze vroege beoordeling lijkt door alle latere normcomités veel geloof te zijn gehecht.

Toen de comités voor volksgezondheidsnormen alle studies analyseerden, waren zij het eens met Vinogradov et al. (1987):

  • 100-500 W/cm2 chronische dagelijkse blootstelling kan aanhoudende pathologische biologische reacties veroorzaken (gebaseerd op de immunologische studies hierboven), met als meest opvallende effect de dood van het nageslacht na injectie van vreemd serum.
  • ~ 50 W/cm2 is de drempelblootstelling voor ongunstige biologische effecten (gebaseerd op de immunologische studies hierboven). Deze effecten waren niet pathologisch, aangezien het organisme de blootstelling kon compenseren, maar voortdurende compensatie zou kunnen leiden tot schadelijke effecten op lange termijn en moet dus worden voorkomen.
  • Chronische blootstelling aan 10-20 W/cm2 veroorzaakt geen merkbare biologische veranderingen bij kleine laboratoriumdieren.

Daarom toonden specialisten van het Kievs Instituut in de jaren 1970-1980 aan dat er een duidelijke dosisafhankelijkheid was in de biologische effecten van RF op het immuunsysteem. Chronische blootstelling aan RF bij 500 W/cm2 in het frequentiegebied 1750-2750 MHz resulteerde in significante veranderingen in de immuunstatus van immunocompetente globulinefracties, en veranderingen in de antigene structuur van weefsel- en bloedproteïnen resulteerden in de ontwikkeling van auto-immuunprocessen. Chronische blootstelling bij 1-20 W/cm2 leidde niet tot veranderingen in de immunologische status. Deze resultaten, alsmede studies van andere systemen van het dier chronisch blootgesteld aan RF-velden bij dezelfde PDs, werden gebruikt voor het vaststellen van de eerste normen in de voormalige USSR.

Russisch-Frans onderzoek uitgevoerd in het kader van het WHO EMF-project (2006-2009)

Gezien het belang van de in de jaren 1970-1980 verkregen resultaten (hierboven beschreven) voor de harmonisatie van normen (uitgevoerd in een speciaal programma voor de ontwikkeling van een wetenschappelijke basis voor het vaststellen van normen voor RF-EMF) heeft het Internationaal Raadgevend Comité van het programma “EMF en gezondheid” van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) in de onderzoeksagenda voor 2006 opgenomen dat er studies moeten worden uitgevoerd om te proberen de resultaten van de eerdere immunologische studies te repliceren.

Met het doel de resultaten van de eerdere Sovjet-studies te repliceren en te bevestigen hebben wij twee belangrijke immunologische en teratologische studies uitgekozen die hierboven zijn beschreven; dit waren Vinogradov en Dumansky 1974 en Shandala en Vinogradov 1982.

In onze replicatiestudie werden de oorspronkelijke wetenschappelijke methoden gebruikt, maar er werd gebruik gemaakt van een modern blootstellingssysteem en dosimetrische en biologische methoden. De studie werd blind uitgevoerd; naast de CBR werd de ELISA-test gebruikt om de door RF-blootstelling geïnduceerde immunologische reacties te evalueren.

De voorbereidende werkzaamheden voor de replicatiestudie begonnen in 2006: er werden een programma en een gedetailleerd protocol van de studie ontwikkeld, die vervolgens werden besproken en overeengekomen met de WHO en goedgekeurd door een onafhankelijk internationaal adviescomité (IAC), waarin wetenschappers uit Duitsland (J. Bushmann), Italië (C. Pioli) en de VS (R. Sypnewski) zitting hadden. Het comité werd voorgezeten door het hoofd van het EMF-project van de WHO, Dr. Mike Repacholi.

Met instemming van de WHO werd het voormalige SRC-instituut voor biofysica (nu het Federaal Medisch Biofysisch Centrum FMBA, Moskou, Rusland) gekozen om de studie uit te voeren. Blootstelling van dieren en dosimetrische evaluaties werden gezamenlijk uitgevoerd door specialisten van het Centrum voor Elektromagnetische Veiligheid (Moskou, Rusland) en het IMS-laboratorium (Universiteit van Bordeaux, Frankrijk). De voorwaarden voor RF-blootstelling werden gezamenlijk overeengekomen door de wetenschappelijke groep en de IAC. De blootstellingsgeometrie resulteerde in een relatief uniforme blootstelling van de dieren in de studie, zoals bevestigd door dosimetrische evaluaties.

Wetenschappers op de belangrijkste vakgebieden werden uitgenodigd om de replicatiestudie uit te voeren. Tijdens de quarantaineperiode (14 dagen) en de blootstellingsperiode (30 dagen) werden de dieren blind behandeld door wetenschappers van het radiobiologisch laboratorium van het Instituut voor Biofysica (onder supervisie van Prof. N.G. Darenskaya).

Het replicatieonderzoek is in oktober 2006 begonnen. Het Internationaal Raadgevend Comité heeft toezicht gehouden op alle fasen van het onderzoek, inclusief de eindresultaten en conclusies. Het wetenschappelijk eindverslag en de conclusies van het replicatieonderzoek zijn door het IAC geëvalueerd. De belangrijkste resultaten van de studie werden in het Engels gepubliceerd in het tijdschrift “Bioelectromagnetics” (Grigoriev et al. 2010a) en als een reeks papers in het Russisch in het tijdschrift “Radiation Biology. Radioecology” tijdschrift (Grigoriev et al. 2010, Lyaginskaya et al. 2010). De Engelse vertaling van deze artikelen is gepubliceerd in het tijdschrift “Biophysics” (Grigoriev et al. 2010b-e, Lyaginskaya et al. 2010).

In het volgende deel wordt deze replicatiestudie kort beschreven (Grigoriev et al. 2010a-e).

De studie naar de immunologische en reproductieve effecten van langdurige blootstelling aan lage microgolven werd uitgevoerd op Wistar (WI) ratten op een blinde manier. Er waren drie groepen ratten, elk bestaande uit 16 mannetjes: (1) de RF-blootgestelde groep omvatte ratten die werden blootgesteld aan RF van lage intensiteit in een echovrije kamer, (2) de sham-blootgestelde groep omvatte ratten die op dezelfde manier werden behandeld als (1) maar niet aan RF werden blootgesteld, en (3) de kooicontrolegroep omvatte ratten die in de dierenkamer werden gehouden. Van de ratten uit elke groep werd bloedserum en weefsel gedoneerd op de 7e en 14e dag na beëindiging van de blootstelling. De immunologische studie werd uitgevoerd op bloedserum en hersen- en leverslagracten die op beide tijdstippen werden afgenomen. In het onderzoek naar de pre- en vroege postnatale ontwikkeling van de nakomelingen werd bloed, afgenomen op de 14e dag na de blootstelling van aan sham-blootgestelde en aan RF blootgestelde ratten, geïnjecteerd bij drachtige ratten op de 10e dag van de dracht. Voor deze laatste studie werden volwassen ratten (90 wijfjes en 30 mannetjes) gebruikt.

Het blootstellingssysteem en de omstandigheden werden zoveel mogelijk gelijk gemaakt aan die in de oorspronkelijke studies (Vinogradov en Dumansky, 1974,1975; Shandala en Vinogradov, 1982; Vinogradov en Naumenko, 1986). De ratten werden in het verre veld blootgesteld aan een elliptisch gepolariseerd 2450 MHz continue golf RF-veld van boven de ring bij een invallend vermogen van 5 W/m2 op de plaats van de kooi gedurende 7 uur/dag, 5 dagen/week voor een totaal van 30 dagen blootstelling. Feitelijke en sham RF-blootstelling werd uitgevoerd in twee afgeschermde echovrije kamers. De aan Sham en RF blootgestelde dieren werden in speciale kooien geplaatst, gerangschikt in een ring in elke kamer (Fig. 1). De kooien (Atelier Deco Volume, Limoges, Frankrijk) waren gemaakt van diëlektrische materialen, plexiglas en PVC, met gaten voor ventilatie. Elke ring bestond uit 16 kooien met één rat per kooi. De ratten konden vrij bewegen en de kooien waren afgedekt met transparante deksels.

RF werd opgewekt door een diathermie-eenheid, SMV-150-1 ”Luch-11” magnetron (Electronic Medical Apparatuses (EMA), Moskou, Rusland), met een standaard spiraalvormige antenne met een externe diameter van 90 mm. De generator produceerde continu RF bij 2450 ± 50 MHz en was met de antenne verbonden via een ongeveer 8,5 m lange voedingskabel, gemaakt van RK50-11-21 coaxkabel (Kazenergokabel, Pavlodar, Kazachstan) met teflonisolatie. De antenne werd 2,35 m boven de vloer in kamer 2 bevestigd, en was gemonteerd op een beugel van plastic en hout (Fig. 1). De output van de ”Luch-11” werd ingesteld op 71,0 ± 7,3 W ingangsvermogen van de antenne.

Fig. 1. Algemeen schema van de RF-belichtingsopstelling, ter illustratie van de ring met de kooien voor de dieren (schets) en de vaste antenne boven de ring (uit Grigoriev et al. 2010a)

Metingen van de equivalente vlakke-golfvermogensdichtheid werden verricht met behulp van een Narda EMR-20 breedbandmeter (Pfullingen, Duitsland), die via een glasvezelverbinding met een personal computer was verbonden. Een gedetailleerde beschrijving van de blootstellingsomstandigheden en dosimetrische metingen wordt gegeven in Grigoriev et al. 2010a. Dosimetrische berekeningen werden uitgevoerd door Dr. Philippe Leveque, de gecontracteerde dosimetrist voor onze studie. Daaruit bleek dat het totale lichaams-SAR voor de blootstellingsomstandigheden 0,16 ± 0,04 W/kg bedroeg. Het gemiddelde SAR in de hersenen was ongeveer 0,16 W/kg. Een maximale piek-SAR-waarde van 9,9 W/kg werd berekend in de huid van de staart; de maximale piek-SAR-waarde voor de hersenen bedroeg 1,0 W/kg. Na beëindiging van de blootstelling werden de rattenweefsels bemonsterd voor de twee studies (immunologisch en teratologisch).

Studie van de effecten op het immuunsysteem

De immunologische studie werd uitgevoerd met de Complement Fixatie Test (of Complement Binding Reactie) bij lage temperatuur (Shubik, 1987) en de moderne ELISA test.

De Complement Fixatie Test (CFT) werd gebruikt om het vermogen van antilichamen (hoofdzakelijk IgM subklasse) in het bloed om te reageren met antigenen in hersen- en lever extracten te evalueren (Sinaya en Birger, 1949; Birger, 1982).

De CFT werd op dezelfde manier uitgevoerd als de oorspronkelijke Sovjet-studies. Bloedserum, hersenen en lever werden afgenomen bij vijf ratten van elke groep op de 7e dag na 30 dagen blootstelling aan RF en bij 11 ratten van elke groep op de 14e dag na 30 dagen blootstelling aan RF.

De methoden voor bloedafname en bereiding van weefselhomogenaten van hersenen en lever waren dezelfde als in de oorspronkelijke Sovjet-studies (Vinogradov en Dumansky, 1974, 1975; Vinogradov en Naumenko, 1986). Zij worden in detail beschreven in Grigoriev et al. 2010a.

De reactie van complementbinding werd uitgevoerd op zes verschillende bloedserumverdunningen in fysiologische zoutoplossing (1:5, 1:10, 1:20, 1:40, 1:80 en 1:160) met respectieve hersen/leverhomogenaten, en het resultaat van de reactie werd beoordeeld door een groep van drie deskundigen voor visuele beoordeling van de hoeveelheid neerslag en de vloeistofkleur.

De ELISA-test werd gebruikt om de door RF-blootstelling geïnduceerde immunologische reacties te evalueren via analyse van het niveau van antilichamen die reageren met geselecteerde antigenen (Semballa et al., 2004; Nasta et al., 2006; Mangas et al., 2008). Deze test werd niet gebruikt in de oorspronkelijke Sovjet-studies. De ELISA werd uitgevoerd met de bloedserummonsters die voor de CFT werden verzameld op dagen 7 en 14 na de blootstelling. Circulerende antilichamen (IgA, M en G isotypes) werden geëvalueerd voor 16 antigenen, geselecteerd door onze Franse medewerkers op basis van de resultaten van de eerdere Sovjet-studies die wijzen op auto-immuun en degeneratieve processen (Grigoriev et al 2010a).

De resultaten van onze CFT toonden aan dat er geen statistisch significante verschillen waren in de niveaus van antilichamen tegen hersen- (of lever-) antigenen tussen de drie groepen op dag 7 na beëindiging van de RF-blootstelling (Grigoriev et al 2010a). Op dag 14 na RF-blootstelling werd een toename van de mediane serumverdunning gezien in de reactie met hersenhomogenaten in de drie bestudeerde groepen in vergelijking met de mediane niveaus geregistreerd op dag 7. Alleen in de controlegroep was de toename statistisch niet significant; in de aan sham-blootgestelde groep nam de mediane serumverdunning toe van 1:5 tot 1:10, en in de aan RF blootgestelde groep was de toename meer uitgesproken, van 1:5 tot 1:20. De niveaus van antilichamen tegen leverantigenen veranderden niet significant. Op dag 14 na beëindiging van de blootstelling werd het verschil in niveaus van antilichamen tegen hersenantigenen tussen RF- en Sham-blootgestelde groepen statistisch significant (P < 0,01). Onze CFT resultaten toonden echter aan dat het verschil tussen de aan Sham blootgestelde en controlegroepen bijna significant was, wat verklaard zou kunnen worden door stress en andere factoren. Het verschijnen van antilichamen tegen leverantigenen was kleiner dan tegen hersenantigenen (Grigoriev et al 2010a). De resultaten van onze CFT worden in Fig. 2 weergegeven in eenheden die in de oorspronkelijke studies werden gebruikt.

Fig.2. Gemiddelde log10 antigeentiter in de drie groepen ratten op dag 7 (a) en dag 14 (b) na beëindiging van de blootstelling getoond voor lever- (witte vakjes) en hersen- (grijze vakjes) antigenen. De verticale balken staan voor de standaardfouten. De resultaten worden weergegeven in de eenheden die in de oorspronkelijke studies werden gebruikt.

Naar onze mening zou een opmerkelijke stijging van het niveau van antilichamen tegen hersenantigenen, gezien in de aan Sham en RF blootgestelde groepen ratten op dag 14 na beëindiging van de 30-daagse RF-blootstelling, verklaard kunnen worden door langdurige hypokinesie (verminderde beweging gedurende het hele experiment) en stressreacties van de dieren. Het is bekend dat hypokinesie in de ruimte (Ivanov en Shvets, 1978) of bij proefdieren (Portugalov et al., 1976) leidt tot een toename van auto-antilichamen in het bloedserum dat beschikbaar is voor complementbinding. Echter, op de 14e dag na de 30-daagse blootstelling was de toename van antilichamen tegen hersenantigenen in de aan RF blootgestelde groep statistisch verschillend van de aan Sham blootgestelde groep, zelfs als men hun toestand van hypokinesie in aanmerking neemt. Vergelijking van onze resultaten met de resultaten van eerdere Sovjet-studies toonde aan dat de vorming van antilichamen tegen hersenantigenen minder uitgesproken was in onze studie, maar dat de algemene trend vergelijkbaar was. Er zij op gewezen dat in de vroegere studies de kenmerken van de immuniteit werden geëvalueerd aan de hand van verschillende parameters die een betrouwbaardere schatting van de expressie van autoimmuunprocessen ten gevolge van chronische niet-thermische RF-blootstelling mogelijk maakten. De beoordeling en analyse van deze parameters was echter niet opgenomen in onze replicatiestudie.

Uit de resultaten van de evaluatie van circulerende antilichamen tegen 16 antigenen met behulp van de ELISA-test bleek dat er een verhoogd aantal verbindingen was als gevolg van de interactie van aminozuren met NO of derivaten daarvan (NO2-tyrosine, NO-arginine, NO-cysteïne+NO-bovineserumalbumine, NO-methionine+NO-asparagine+NO-histidine, NO-tryptofaan+NO-tyrosine), alsmede vetzuren met korte ketens (C6-C8-C10-C12; C6-C8-C10-C12; PAL/MYR/OLE) in het bloedserum van aan RF blootgestelde ratten. Fig. 3 toont het gehalte aan antilichamen (IgM- en IgG-subklassen) tegen producten van de interactie van aminozuren met stikstofmonoxide NO of zijn derivaten (NO2-tyrosine, NO-arginine, NO-cysteïne+NO-bovineserumalbumine, NO-methionine+NO-asparagine+NO-histidine, NO-tryptofaan+NO-tyrosine) op dagen 7 (a) en 14 (b) na het beëindigen van de blootstelling. De niveaus van antilichamen van de IgA-subklasse lagen onder de detectiegrens.

Fig. 3. Gehalte aan antilichamen (IgM- en IgG-subklassen) tegen producten van de interactie van aminozuren met stikstofmonoxide (NO) of zijn derivaten in het bloed van ratten uit de drie bestudeerde groepen op dagen 7 (a) en 14 (b) na het beëindigen van de blootstelling (mediane optische dichtheden)

Antilichamen tegen AZE (product van de oxidatie van vetzuren) werden alleen bepaald in de IgM-fractie op dag 7 na de blootstelling, en de mediane OD’s waren gelijk aan 0,31, 0,20 en 0,21 in respectievelijk de aan RF blootgestelde, de aan Sham blootgestelde en de controlegroepen. Het verschil tussen de RF- en de Sham-blootgestelde groepen was statistisch significant (P < 0,05). Een verhoogde productie van deze verbindingen die de peroxidatie van lipiden activeren, de verminderde productie van antioxidanten en het falen van DNA en eiwit-herstelprocessen resulteren in cellulaire oxidatieve stress. In onze studie was de ontwikkeling van oxidatieve stress zwak en van korte duur. Het maximumgehalte aan antigeenspecifieke gebonden antilichamen werd waargenomen op dag 7 na beëindiging van de RF-blootstelling en daalde vervolgens op dag 14 (Grigoriev et al 2010a). De respons was zwak tegen ANT/ XANT/3OH ANT en was afwezig voor de overige antigenen (3OH Kyn, CAT, MDA+4HNE, Pi, QUINA). In de regel werden antilichamen tegen geconjugeerde antigenen waargenomen voor IgM, zelden voor IgG, en waren volledig afwezig voor IgA. De niveaus van antilichamen waren hoger op dag 7 na blootstelling in vergelijking met die op dag 14 na blootstelling en de verschillen waren niet statistisch significant tussen de controle- en de Sham-blootgestelde groepen. In de aan RF blootgestelde groep was het verschil in antilichaamspiegels op dag 7 en 14 echter wel statistisch significant (Grigoriev et al 2010a).

Over het geheel genomen toonde onze CFT-studie dezelfde tendens van RF-blootstelling om de vorming van antilichamen tegen hersenweefselhomogenaten te beïnvloeden als de resultaten van de vroegere studies uit het Sovjettijdperk. Onze studie toonde echter aan dat de kwantitatieve interpretatie van de CFT-uitkomsten nogal complex was en beïnvloed kon worden door in de studie aanvaarde veronderstellingen. De ELISA-test ondersteunde onze opvattingen over het optreden van intracellulaire oxidatieve stressreacties door RF-blootstelling, en toonde mogelijke optische dichtheid0.000.050.100.150.200.25IgGIgM(a) Dag 7Gestudeerde groepenKooi controleSham-blootgesteldEMF-blootgesteldOptische dichtheid0.000.050.100.150.200.25IgGIgM(b) Dag 14Gestudeerde groepenKooi controleSham-blootgesteldEMF-blootgesteld ontwikkeling van pathologische processen als een ongunstige invloed bleef.

Onderzoek naar de effecten op de pre- en postnatale ontwikkeling van de nakomelingen

Het diermodel in de teratologiestudie over het onderzoek van het blootgestelde bloedserum op de eindpunten van de voortplanting was vergelijkbaar met het model dat in een eerdere studie van Shandala en Vinogradov (1982) werd gebruikt. In deze studie waren drie groepen ratten betrokken. De eerste groep (groep 1) bestond uit 17 sperma-positieve vrouwelijke ratten die als controles dienden. De tweede groep (groep 2) bestond uit 21 vrouwelijke ratten waarbij 1 ml bloedserum van aan sham-blootgestelde ratten, afgenomen op dag 14 na de blootstelling, IP werd geïnjecteerd op dag 10 p.c. De derde groep (groep 3) bestond uit 21 vrouwelijke ratten waarbij 1 ml bloedserum van aan RF blootgestelde ratten, afgenomen op dag 14 na de blootstelling, IP werd geïnjecteerd op dag 10 p.c.

De ontwikkeling in utero en de pasgeborenen werden bestudeerd aan de hand van het volgende schema (Grigoriev et al 2010a). Op dag 15 van de zwangerschap werden 5-6 zwangere vrouwelijke ratten uit elke groep opgeofferd om de embryonale sterfte te evalueren. Ook het aantal implantaten, corpora lutea van zwangerschap, levende embryo’s, geresorbeerde embryo’s, evenals de massa van de embryo’s en placenta’s werden geregistreerd in elke groep ratten. De ontwikkeling van de embryo’s en de vorming van de placenta’s werd beoordeeld aan de hand van het gewicht. Op dag 20 van de dracht werden vier vrouwelijke ratten uit de groepen 2 en 3 geofferd om de totale in utero sterfte en de vruchtbaarheidsindex te evalueren; het aantal implantaten en levende embryo’s werden ook voor deze ratten genoteerd. In elke groep werden 11-12 drachtige vrouwelijke ratten in leven gehouden tot de bevalling om de ontwikkeling en overleving van de nakomelingen te bestuderen. Bij de bevalling werden het aantal pasgeborenen in een worp, de lichaamsmassa van de pasgeborenen, het aantal doodgeborenen en klaarblijkelijke geboorteafwijkingen geregistreerd. Onderzoek naar de effecten op de postnatale ontwikkeling van de nakomelingen. De ontwikkeling van de nakomelingen werd gedurende de eerste 30 postnatale dagen bestudeerd aan de hand van algemeen aanvaarde integrale en specifieke parameters. Veranderingen in de lichaamsmassa werden gedurende de eerste postnatale maand door wekelijkse metingen bepaald. De specifieke parameters waren het verschijnen van de beharing, het loskomen van de oorschelpen, het openen van de ogen, het uitbreken van de snijtanden en het begin van zelfstandig eten.

Een reactie op injectie van bloedserum werd waargenomen bij één rat uit de aan sham-blootgestelde groep en drie ratten uit de aan RF blootgestelde groep. Deze ratten waren sloom, traag bewegend, weigerden voedsel en water, en lagen meestal opgerold in een bal. Deze reactie hield tot 1 uur aan. Drie van de vier drachtige ratten brachten later normale nakomelingen ter wereld en bij één rat uit de aan RF blootgestelde groep werden alle embryo’s geresorbeerd.

Op dag 15 van de dracht, dat wil zeggen 5 dagen na de injectie van het bloedserum, verschilde het aantal levende embryo’s per dier niet significant tussen de bestudeerde groepen en was gelijk aan 7,5 ± 0,4, 8,3 ± 0,2 en 7,4 ± 0,4 in respectievelijk groep 1, 2 en 3. De gemiddelde massa van de embryo’s van ratten uit de groepen 2 en 3 was vergelijkbaar (190,4 ± 5,4 en 185,4 ± 4,7 mg, respectievelijk) en was hoger dan in de controlegroep (151,1 ± 1,6 mg). De verhoudingen van de placenta tot de embryomassa (de zogenaamde “placenta-coëfficiënt”) waren 1,14 ± 0,16, 0,96 ± 0,03 en 0,95 ± 0,04 in de groepen 1, 2 en 3, respectievelijk, en verschilden onderling niet significant.

Uit gegevens over embryonale sterfte, geëvalueerd op dag 15 van de dracht, bleek dat de embryonale sterfte hoger was bij de ratten van groep 3; dit was echter niet significant verschillend in vergelijking met de andere groepen.

Op dag 20 van de dracht, d.w.z. 10 dagen na injectie van het bloedserum, verschilde het aantal levende foetussen per dier niet significant tussen groep 2 en 3 en was gelijk aan respectievelijk 8,3 ± 0,7 en 7,5 ± 0,8. De gemiddelde foetale massa bij ratten verschilde ook niet significant tussen deze groepen en was gelijk aan 3,8 ±0,1 en 3,7 ±0,1g, respectievelijk. De foetale sterfte in utero op dag 20 van de zwangerschap nam toe in vergelijking met die op dag 15, en verschilde niet significant tussen de ratten uit groep 2 en 3, namelijk 19,5 ± 6,3% en 23,1 ± 6,8%, respectievelijk.

Alle ratten uit groep 1 en 2 kregen jongen op dag 22 van de dracht; in groep 3 kregen twee ratten jongen op dag 22 van de dracht en nog eens twee op dag 23. Van het totaal aantal drachtige ratten dat overbleef voor de bevalling, werden nakomelingen geboren bij 100% van de ratten in de controlegroep (11 ratten van 11 dieren); 90% van de ratten uit groep 2 (9 ratten van 10 dieren) en 33,3% van de ratten uit groep 3 (4 ratten van 12 dieren). Van de groep ratten geïnjecteerd met bloedserum van de aan Sham blootgestelde dieren (groep 2) werden twee ratten die geen nageslacht ter wereld brachten opgeofferd, één bleek niet drachtig te zijn, en van een andere waren alle embryo’s geresorbeerd. Acht ratten uit de groep die geïnjecteerd waren met bloedserum van aan RF blootgestelde dieren (groep 3) die geen nakomelingen hadden gekregen, werden ook geofferd en bij allemaal werd vastgesteld dat de embryo’s geresorbeerd waren. Omdat de lichaamsmassa van de ratten tijdens de zwangerschap niet werd gemeten, was niet bekend wanneer de resorptie van embryo’s plaatsvond.

De totale in utero foetale sterfte werd geëvalueerd aan de hand van de gegevens over foetale sterfte op dag 15 en 20 van de dracht en foetale resorptie bij ratten die wel drachtig waren maar geen nakomelingen ter wereld brachten. Fig.4 laat zien dat de totale in utero sterfte bij ratten uit groep 3 significant hoger was dan bij ratten uit groep 1 en 2 (respectievelijk 55,6 ±4,0%, 4,3 ±3,0% en 11,7 ±3,3%).

Fig. 4. Totale in utero sterfte in de drie groepen ratten

De invloed op de prenatale ontwikkeling werd beoordeeld aan de hand van het aantal levende foetussen op dag 20 van de dracht en het aantal levende pasgeborenen bij de bevalling. Uit onze studie bleek dat bij ratten uit groep 3 het aantal levende foetussen en pasgeborenen per drachtige rat (3,8 ± 1,1) significant lager was dan in de groepen 1 en 2 (respectievelijk 8,1 ± 1,1 en 8,7 ± 0,8). Het aantal levende foetussen en pasgeborenen bij ratten die levende nakomelingen kregen, verschilde echter niet significant tussen de groepen en was gelijk aan 8,1 ± 1,1, 10,2 ± 0,9 en 8,7 ± 1,3 in respectievelijk groep 1, 2 en 3 (Grigoriev et al 2010a).

In our study of mortality and development of the offspring in the control group, a high postnatal mortality during the first 30 days of life was observed (34%). This result does not correspond to the normal results for these rats and our data for the postnatal period cannot be used in the analysis.

De hoge in utero mortaliteit bij ratten die geïnjecteerd werden met bloedserum van aan RF blootgestelde dieren (55,6 ± 4,0%) dan bij vrouwelijke ratten die geïnjecteerd werden met serum van aan Sham blootgestelde dieren (11,7 ± 3,3%), zoals aangetoond in onze studie, suggereert een meer uitgesproken embryotoxisch effect van aan RF blootgesteld serum in vergelijking met aan Sham blootgesteld serum. De in utero-sterfte in onze studie was hoger dan in de studie van Shandala en Vinogradov (1982) in alle groepen ratten. We kunnen echter niet garanderen dat de effecten alleen afhankelijk zijn van de invloed van RF-blootstelling, aangezien er een grote variabiliteit was in de volgende parameters: sterfte van nakomelingen, massa van embryo’s, placenta-coëfficiënt en ongewoon hoge sterfte bij nakomelingen op latere leeftijd.

Naar onze mening hebben Shandala en Vinogradov (1982) gekozen voor een tamelijk complex model dat onderhevig kan zijn aan variabele resultaten en geen geschikt model is voor het beoordelen van de gevolgen van RF-blootstelling voor de menselijke gezondheid. Er zijn stressreacties bij de ratten, deelname van een aantal zeer complexe functionele systemen, en zwangerschap zelf verandert de functionele toestand van alle rattensystemen. Dit alles kan bijdragen tot de grote spreiding van de gegevens in onze resultaten. Opgemerkt moet worden dat ons experiment 25 jaar na de oorspronkelijke studie werd uitgevoerd. Helaas ontbrak veel informatie die nodig was om deze studie te repliceren in de oorspronkelijke publicaties, wat vergelijkingen met onze resultaten bemoeilijkt. Vanwege deze problemen beschouwden wij het experiment over de pre- en vroege postnatale ontwikkeling van de nakomelingen als een proefstudie die pleit voor de noodzaak van een grotere en krachtigere studie.

De belangrijkste conclusies van onze studie luidden als volgt (Grigoriev et al. 2010a):

  • De resultaten van onze immunologische studie met behulp van de CFT- en ELISA-tests bevestigden gedeeltelijk de resultaten van de Sovjet-onderzoeksgroepen inzake de mogelijke inductie van auto-immuunreacties (vorming van antilichamen tegen hersenweefsels) en stressreacties door RF-blootstelling (30 dagen blootstelling gedurende 7 uur per dag gedurende 5 dagen per week bij een vermogensdichtheid van 5 W/m2, d.w.z. langdurige niet-thermische RF-blootstelling).
  • De resultaten van ons onderzoek naar de prenatale ontwikkeling van de nakomelingen suggereerden mogelijke schadelijke effecten van het bloedserum van blootgestelde ratten (30 dagen blootstelling gedurende 7 uur per dag gedurende 5 dagen per week bij een vermogensdichtheid van 5 W/m2) op de zwangerschap en de ontwikkeling van het embryo en de foetus bij ratten, in overeenstemming met de eerdere resultaten van Shandala en Vinogradov (1982), hoewel het door Shandala en Vinogradov (1982) gebruikte model, dat hier opzettelijk werd gerepliceerd, niet als een geschikt model wordt beschouwd voor de beoordeling van de gevolgen van RF-blootstelling voor de menselijke gezondheid.

Uit de analyse van de resultaten van ons onderzoek naar RF-effecten op het immuunsysteem kon worden geconcludeerd dat de gegevens die in 1976 werden gebruikt voor de ontwikkeling van RF-normen in de USSR, die in Rusland nog steeds van kracht zijn, redelijk waren.

In een analoge studie, uitgevoerd door onze Franse collega’s met een soortgelijk protocol (behalve dat de CFT-reactie niet werd uitgevoerd) (Universiteit van Bordeaux, IMS-laboratorium), werden geen veranderingen in de immuunstatus van de dieren vastgesteld (Poulletier et al. 2009). Naar onze mening waren er echter enkele redenen die de eindresultaten van deze studie zouden kunnen beïnvloeden. Allereerst verschillen in de status van de proefdieren in deze twee studies. Zo bedroeg de gemiddelde lichaamsmassa van de ratten aan het einde van onze studie 275 g, en 400 g in de Franse studie. Een meer gedetailleerde bespreking van deze en andere verschillen tussen de studies werd gegeven in ons commentaar (Grigoriev 2011).

Analoge resultaten werden verkregen door onze Oekraïense collega’s in een replicatiestudie (Tomashevskaya et al 2004). Helaas werden deze resultaten gepubliceerd als een korte samenvatting in het Oekraïens. Deze studie werd uitgevoerd onder de volgende omstandigheden: chronische blootstelling van blanke ratten aan 450 MHz gedurende 2 uur per dag gedurende 4 maanden. Er waren drie experimentele groepen ratten blootgesteld aan verschillende PD’s: 250, 500 en 1000 mW/cm2 en een aan sham-blootgestelde groep.

II. CONCLUSIE

Uit de beschikbare gegevens kan worden geconcludeerd dat het immuunsysteem een kritisch systeem is voor de evaluatie van het effect van RF bij lage intensiteit en in aanmerking moet worden genomen bij de ontwikkeling van normen.

DANKWOORD

De auteur dankt Dr. Natalia Shagina van het Oeral Onderzoekscentrum voor Stralingsgeneeskunde (Chelyabinsk, Rusland) voor haar hulp bij de vertaling van het artikel van het Russisch naar het Engels en voor haar waardevolle commentaar.

III. REFERENTIES

Ait-Aissa S., Billaudel B., Poulletier de GannesF., Ruffie G., Duleu S. 2012. In utero and early-life exposure of rats to a Wi-Fi signal: Screening of immune markers in sera and gestational outcome. Bioelectromagnetics 33(5): 410–420.

Birger MO. 1982. Directory on microbiology and virology methods of research. Moscow: Medicina. pp. 142–153 (in Russian).

Cherenkov D., Novoselova E., Khrenov M., Lunin S., Novoselova T., Fesenko E. 2009. SAPK/JNK Protein role in responses to low intensity effects on cells non-ionizing radiation. Biophysics 54(2): 256-259 (in Russian) Cleary SF, Liu LM, Merchant RE 1990. In vitro lymphocyte proliferation induced by radio-frequency electromagnetic radiation under isothermal conditions. Bioelectromagnetics 2(l):47-56.

Czerska EM, Elson EC, Davis CC 1992. Swicord ML, Czerski P, Effects of continuous and pulsed 2450-MHz radiation on spontaneous lymphoblastoid transformation of human lymphocytes in vitro. Bioelectromagnetics 13(4):247-259.

Darenskaya NG, Ushakov IB, Ivanov IV. 2004. Extrapolation of experimental data to humans: Principles, approaches, substantiation of methods and their application in physiology and radiobiology: A manual. Moscow-Voronezh: Istoki (in Russian).

Dronov S, Kiritseva A. 1971. Immuno-biological changes in immunized animals after chronic exposure to radiowaves of super-high frequency. Gigiena i Sanitaria 7:51-3. (In Russian)

Fesenko EE, Novoselova EG, Semiletova NV, Agafonova TA, Sadovnikov VB 1999 Stimulation of murine natural killer cells by weak electromagnetic waves in the centimeter range. Biofizika 44(4):737-741 (in Russian). Ivanov А.A., Grigoriev Y. G., Maltsev V. N., Ulanova A.M., Stavrakova N. M., Skachkova V. G., and Grigoriev O. A. Autoimmune Processes after Long-Term Low-Level Exposure to Electromagnetic Fields (Experimental Results) Part 3. The Effect of Long-Term Nonthermal RF EMF Exposure on Complement-Fixation Antibodies against Homologenous Tissue. //Biophysics, 2010d, Vol. 55, No. 6, pp. 1050–1053.

Johansson O. 2009. Disturbance of the immune system by electromagnetic fields—A potentially underlying cause for cellular damage and tissue repair reduction which could lead to disease and impairment. Pathophysiology 16: 157–177

Gapeev A.., Chemeris N.K. 2007. Mechanisms of biological effects of electromagnetic radiation is extremely high frequencies at the level of the organism. Biomedical Radioelectronics 8-9: 30-45 (in Russian)

Gapeyev A.B., Mikhailik E.N., Chemeris N.K. 2008. Anti-Inflammatory Effects of Low-Intensity Extremely High-Frequency Electromagnetic Radiation: Frequency and Power Dependence. Bioelectromagnetics 29:197-206

Gapeyev A.B., Mikhailik E.N., Chemeris N.K. 2009. Features of Anti-Inflammatory Effects of Modulated Extremely High-Frequency Electromagnetic Radiation. Bioelectromagnetics 30:454-461

Gapeyev A. B., Kulagina T.P., Aripovsky A.V. and Chemeris N. K. 2011. The Role of Fatty Acids in Anti-Inflammatory Effects of Low-Intensity Extremely High-Frequency Electromagnetic Radiation. Bioelectromagnetics 32:388-395

Gapeev A., Sirota N., Kudryavtsev A. A., Chemeris N. 2010. Timocits And Splenocitos Reactions Mouse The Effect Of The Electromagnetic Radiation Very High Frequencies In The Normal And With System Inflammatory Process. Biophysics 55(4):645-651 (in Russian)

Gapeev A.B., Romanova N., Chemeris N. 2011. Structural changes of lymphoid chromatin of cells by low-level very high frequency electromagnetic radiation on the background of inflammatory process. Biophysics 56(4): 688-695 (in Russian)

Gatta L., Pinto R, Ubaldi V., Pace L., Galloni P., Lovisolo G., Marino G., Pioli C. 2003. Effects of In VivoExposure to GSM-Modulated 900 MHz Radiation on Mouse Peripheral Lymphocytes. Radiation Research 160: 600-605

Glushkova O. V., Novoselova E. G., Cherenkov D. A., Novoselova T. V., Lunin S. M., Khrenov M. O., Parfenyuk S. B., and Fesenko E. E. 2007. Effect of Super-High Frequency Electromagnetic Radiation on the Immune Status of Mice in Endotoxic Shock, Biophysics 52(5): 508–511

Glushkova O.V., Novoselova E.G., Sinotova Oa., Fesenko EE. 2003. Immunokorrektiv Effect By Microwave Radiation-Intensity Suppressors in Mice. Biophysics 48(2): 281-288 (in Russian)

Glushkova O.V., Novoselova E.G., Cuttings D.., Novoselova T.., Lunin S., Khrenov M.., Parfenyuk S., Fesenko E. 2007. The influence of electromagnetic radiation of superhigh frequencies on the immune system of maus at endotoksic shock. Biophysics 52(5): 938-946 (in Russian)

Glushkova O.., Novoselova E., Khrenov M., Novoselova T., Lunin S., Fesenko E. 2008. The Role Of Heat Shock Proteins In Btš90 Responses Of Immune Cells On Superhigh-Frequency Electromagnetic Radiation. Biophysics 53(1): 93-99 (in Russian)

Grigoriev YG, Grigoriev OA, Ivanov AA, Lyaginskaya AM, Merkulov AV, Shagina NB, Maltsev VN, Leveque P, Ulanova AM, Osipov VA, Shafirkin AV. 2010a. Confirmation studies of Soviet research on immunological effects of micro- waves: Russian immunology results. Bioelectromagnetics 31:588–601.

Grigoriev Y. G., Grigoriev O. A., Ivanov A. A., Lyaginskaya A. M, Merkulov А. V., Stepanov V. S., Shagina N. B. 2010b. Autoimmune Process after Long-Term Low-Level Exposure to Electromagnetic Field (Experimental Results). Part I. Mobile Communications and Changes in Electromagnetic Conditions for the Population. Need for Additional Substantiation of Existing Hygienic Standards. Biophysics 55(6): 1041–1045

Grigoriev Y. G., Grigoriev O. A, Merkulov A. V, Shafirkin A. V. Vorobiov A. A. 2010c. Autoimmune Processes after Long-Term Low-Level Exposure to Electromagnetic Fields (Experimental Results). Part 2. General Scheme and Conditions of the Experiment. Development of the RF Exposure Conditions Complying with the Experimental Tasks. Status of Animals during Long-Term Exposure. Biophysics 55(6): 1046–1049

Grigoriev Y. G., Mikhailov V. F., Ivanov A. A., Maltsev V. N., Ulanova A. M., Stavrakova N. M., Nikolaeva I. A., Grigoriev O. A. 2010e. Autoimmune Processes after Long-Term Low-Level Exposure to Electromagnetic Fields. Part 4. Oxidative Intracellular Stress Response to the Long-Term Rat Exposure to Nonthermal RF EMF. Biophysics 55(6): 1054–1058

Grigoriev Y. 2011. Comments from the Russian group on Repacholi et al. An international project to confirm Soviet era results on immunological and teratological effects of RF field exposure in Wistar rats and comments on Grigoriev et al. 2010. Bioelectromagnetics 32(4):331-332

Grigoriev Yu. G., Shafirkin A. V., Nosovskiy A. M. 2011 New Data for Proving the Presence of Significant Effects of Electromagnetic Exposure (to Autoimmune Changes in Rats). Radiat Biol Radioecology 51(6): 721-730

Ivanov AA, Shvets VN. 1978. Immunology reactivity of rats on biological satellites Cosmos-605 and -690. Space Biol Aerosp Med 13(3):31–33 (in Russian).

Lyaginskaya A. M., Grigoriev Y. G., Osipov V. A., Grigoriev O. A., and Shafirkin A. V. 2010. Autoimmune Processes after Long-Term Low-Level Exposure to Electromagnetic Fields (Experimental Results). Part 5. Study of the Influence of Blood Serum from Rats Exposed to Low-Level Electromagnetic Fields on Pregnancy and Fetal and Offspring Development. Biophysics 55(6): 1059-1066.

Mangas A, Coven˜as R, Bodet D, de Leo´n M, Duleu S, Geffard M, Mangas A. 2008. Evaluation of the effects of a new drug candidate (GEMSP) in a chronic EAE Model. Int J Biol Sci 4:150–160.

Mikhaylov VF, Mazurik VK, Burlakova EB. 2003. Signal function of the reactive oxygen species in regulatory networks of the cell reaction to damaging effects: Contribution of radio-sensitivity and genome instability. Radiats Biol Radioecol 1:5–18 (in Russian).

Ministry of Health of the Russian Federation. 2003. On ratification of guidance for laboratory practice. Order of the Ministry of Health, No. 267 of June 19, 2003 (in Russian).

Moszczynski P, Lisiewicz J, Dmoch A, Zabinski Z, Bergier L, Rucinska M, Sasiadek U 1999. (The effect of various occupational exposures to microwave radiation on the concentrations of immunoglobulins and T lymphocyte subsets) (Article in Polish). Wiad Lek 52(l-2):30-34.

Nasta F, Prisco MG, Pinto R,Lovisolo GA, Marino C, PioliC. 2006. Effects of GSM-modulated radiofrequency electromagnetic fields on B-cell peripheral differentiation and antibody production. Radiat Res 165:664–670.

Novoselova, EG, Fesenko, EE, Makar, VR, Sadovnikov, VB 1999. Microwaves and cellular immunity. II. Immunostimulating effects of microwaves and naturally occurring antioxidant nutrients. Bioelectrochem Bioenerg 49(1):37-41.

Novoselova E. G., Glushkova O. V., Sinotova O. A., Fesenko E. E. 2010. Stress Response of the Cell to Exposure to Ultraweak Electromagnetic Radiation. Radiat Prot Dosim. 23: 1–7

Ogai V., Novoselova E., Fesenko E. 2003. Study of the influence of intensity of electromagnetic radiation centimetre and millimetre ranges on proliferative and cytotoxic activity of lymphocyte spleen of mice. Biophysics 48(3): 511-520 (in Russian)

Prisco M., Nasta F., Rosado M., 2008. Effects of GSM-Modulated Radiofrequency Electromagnetic Fields on Mouse Bone Marrow Cells. Radiation Research 170: 803-810

Pinto R., Lopresto V., Galloni P., Marino C., Mancini S., Lodato R., Pioli C. and Lovisolo G. 2010 Dosimetryofa Set-Up For The Exposure Of Newborn Mice To 2.45-GHz WiFi Frequencies. Radiation Protection Dosimetry 23: 1–7

Portugalov VV, Ivanov AA, Shvets VN. 1976. Antitissue antibodies and complement in hypokinesia. Space Biol Aerosp Med 11(2):31–33 (in Russian).

Repacholi M, Grigoriev Y, Buschmann J, Pioli C. 2012. Scientific basis for the Soviet and Russian radiofrequency standards for the general public. Bioelectromagnetics doi: 10.1002/bem.21742. [Epub ahead of print]

Sambucci M, Laudisi F., Nasta F., Pinto R., Lodato R., Lovisolo G., Marino C., Pioli C. 2010. Prenatal Exposure to Non-ionizing Radiation: Effects of WiFi Signals on Pregnancy Outcome, Peripheral

Semballa S, Geffard M, Daulouede S, Malvy D, Veyret B, Lemesre J-L, Holzmuller P, Mnaimneh S, Vincendeau P. 2004. Antibodies directed against nitrosylated neoepitopes in sera of patients with human African trypanosomiasis. Trop Med Int Health 9:1104–1110.

Shandala MG, Vinogradov GI. 1982. Autoallergic effects of electromagnetic energy of the MW-range exposure and influence on a foetus and posterity. The bulletin of the Academy of Medical Sciences of the USSR. Moscow: Medicina. pp. 13–16 (in Russian).

Shandala MG, Vinogradov GI, Rudnev MI, Rudakov SF. 1983. Influence of microwave radiation on some parameters of cellular immunity in conditions of chronic exposure. Radio-biology XXIII (4):544–546 (in Russian).

Shandala M, Vinogradov G, Rudnev M, Naumenko G, Batanov G. 1985. Non-ionizing microwave radiation as an inducer of auto-allergic processes. Gigiena i Sanitaria 8:32-35. (in Russian)

Shubik VM. 1987. Immunology research in radiating hygiene. Moscow: Energoatom. (in Russian).

Sinaya G, Birger OG. 1949. Microbiological methods of research at infectious diseases. Moscow: Medgiz. pp. 138–152 (in Russian).

Stankiewicz W, Dabrowski MP, Kubacki R, Sobiczewska E, Szmigielski S 2006. Immunotropic Influence of 900 MHz Microwave GSM Signal on Human Blood Immune Cells Activated in Vitro. Electromagnetic Biology and Medicine 25(1) 45-51.

Statement of Work. 2006. Bordeaux–Moscow Project on Confirmation studies of the Russian data on immunological effects of microwaves. PIOM Laboratory, ENSCPB, Bordeaux, France and State Research Centre, Institute of Biophysics, Moscow, Russia. http://www.tesla.ru/files/ protocol.pdf (last accessed 12 April 2006).

Tomashevskaya L.A., Bezdolnaya I.S., Andrienko L.A., Zotov S.V., Kornilina E.P. 2004. Bioeffects of electromagnetic field of UHF range generated by cell phones of NMT-450-standard. Hygiene of residential areas, 43: 252-257.

Ukrainian Ministry of Health. 1981. Methodological recommendations for the assessment of biological effects of low intensity microwave radiation for hygienic regulation in the environment. Kiev, Ukraine: Ministry of Health of the Ukrainian USSR. p 28.

USSR Stahdart, 1976. USSR Stahdart for Occupational Exposure GOST 12.1.006-76.

Vinogradov GI, Dumansky YD. 1974. Change of antigenic properties of fabrics and autoallergic processes at influence of MW-energy. Bull Exp Biol Med 8:76–79 (in Russian). Vinogradov GI, Dumansky YD. 1975. On the sensitization action of ultrahigh frequency electromagnetic fields. Gig Sanit 9: 31–35 (in Russian).

Vinogradov G, Batanov G, Naumenko G, Levin A, Trifonov S. 1985. The effect of non-ionising microwave radiation on auto-immune reactions and the antigenic structure of proteins. Radiobiologia 25:840-843. (in Russian)

Vinogradov GI, Naumenko G. 1986. Experimental modelling of autoimmune reactions as affected by non-ionizing microwave radiation. Radiobiology XXVI (5):705–708 (in Russian).

Vinogradov G, Naumenko G, Vinarskaya E, Gonchar N. 1987. Biological significance of auto-immune reactions of the organism after exposure to environmental factors. Gigiena I Sanitaria, 1:55-8. (In Russian)

Vinogradov GI, Andrienko LG, Naumenko GM. 1991. Phenomenon of adaptive immunity from influence of non-ionizing microwave radiation. Radiobiology 31(5):718–721 (in Russian).

WHO. 2006. International EMF Project, Research Agenda for Radio Frequency Fields. Geneva, Switzerland: World Health Organization. www.who.int/peh-emf/research/rf_research_ agenda_2006.pdf (last accessed 5 July 2010).

——————————-

Copyright © 2021 door Zorgdatjenietslaapt.nl. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven.

Mijn lichaam is geen eigendom van de staat. Ik heb de uitsluitende en exclusieve autonomie over mijn lichaam en geen enkele politicus, ambtenaar of arts heeft het wettelijke of morele recht om mij te dwingen een niet-gelicentieerd, experimenteel vaccin of enige andere medische behandeling of procedure te ondergaan zonder mijn specifieke en geïnformeerde toestemming. De beslissing is aan mij en aan mij alleen en ik zal mij niet onderwerpen aan chantage door de overheid of emotionele manipulatie door de media, of zogenaamde celebrity influencers.

Geef een antwoord